Эй унда! Мин ҙур иген сәнәғәт тоҙо менән тәьмин итеүсе, һәм бөгөн мин был әйберҙәрҙең һыу туңдырыу нөктәһенә нисек йоғонто яһауы тураһында һөйләшергә теләйем. Был ниндәйҙер осраҡлы фәнни факт ҡына түгел; был супер мөһим тармаҡтарҙа бер төркөм.
Беренсенән, әйҙәгеҙ, нигеҙҙәргә инәбеҙ. Һеҙ беләһегеҙме, нисек һыу туңдырыу 0°C (32°F) нормаль шарттарҙа? Хәйер, ҡатнашмаға ҙур иген сәнәғәт тоҙо ташлағанда, хәлдәр үҙгәрә башлай. Бының ғилми принципы туңдырыу нөктәһе депрессияһы тип атала.
Тимәк, нисек эшләй? Һыуҙа тоҙ ирегәндә тоҙ молекулалары иондарға тарҡала. Был иондар һыу молекулалары боҙ кристалдары барлыҡҡа килтерергә тырышҡан юлға инә. Һеҙ күрәһегеҙ, һыу өсөн туңдырыу, уның молекулалары үҙҙәрен аныҡ, тәртипле ҡалыпҡа ойошторорға кәрәк. Әммә ул тоҙ иондары был процесты боҙа. Улар һыуҙа тирә-яҡҡа һикереп, һыу молекулаларына бергә йыйылып, нығыныуға юл ҡуймау кеүек, бәләкәй генә бәлә-ҡазалар кеүек.
Әйҙәгеҙ, ысын - донъя миҫалын алайыҡ. Ҡышҡы юлдар тураһында уйлағыҙ. Ҡар йәки туңған саҡта ҡала-ҡалалар юлдарҙа тоҙ йәйеп тә ҡуя. Бының өсөн беҙ биргән шул ҙур иген сәнәғәт тоҙо йыш ҡулланыла. Тоҙ боҙло юлдарға бәрелгәс, боҙ өҫтөндәге нәҙек һыу ҡатламында ирей. Был шул һыуҙағы туңдырыу нөктәһен түбәнәйтә. Шулай итеп, 0°С температурала туңдырылған ҡалыу урынына, һыу күпкә түбән температурала шыйыҡ хәлдә ҡала ала, әйтәйек, - 10°C (14°F) йәки хатта түбәнерәк тоҙ барлығына ҡарап.
Һеҙ өҫтәгән тоҙ күләме лә бик мөһим. Һыуҙа эрегән иген сәнәғәт тоҙо ни тиклем ҙур булһа, туңдырыу нөктәһе шул тиклем түбәнерәк буласаҡ. Ул ниндәйҙер оҡшаған кеүек ҡайнатып. Тоҙ концентрацияһы күтәрелгән һайын туңдырыу нөктәһе аҫҡа төшә. Тик сик бар. Һеҙ тик тоҙ өҫтәп, мәңгелеккә сикһеҙ түбән туңдырыу нөктәһен алырға мөмкин түгел. Ниндәйҙер мәлдә һыу башҡа тоҙ ирей алмай, беҙ быны туйындырыу нөктәһе тип атайбыҙ.
Хәҙер, әйҙәгеҙ, беҙҙең ҙур иген сәнәғәт тоҙо мөлкәте тураһында һөйләшәйек, был эшкә шул тиклем оҫта итә. БеҙҙеңҘур иген сәнәғәт тоҙобөртөк ҙурлығы ҙур. Был, ысынлап та, ҙур өҫтөнлөк. Ҙур бөртөктәр нәфис – бөртөклө тоҙҙар менән сағыштырғанда яйыраҡ ирей. Тимәк, туңдырыу нөктәһе депрессияһы эффекты оҙағыраҡ дауам итә. Ҡышҡы һыуыҡ төндәрҙә яй – ҙур игендәрҙе тарҡатыу юлдарҙа боҙ барлыҡҡа килмәһен өсөн эшләй.
Юл хужалығынан башҡа тармаҡтарҙа иген сәнәғәт тоҙоноң был үҙенсәлеге лә супер файҙалы. Мәҫәлән, аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә, ул’ы туңдырма етештереүселәрҙә ҡулланыла. Туңдырма етештереүселәргә ҡатнашманы туңдырырға етерлек һыуыҡ тоторға кәрәк, әммә улар ҙа йомшаҡ һәм ҡаймаҡлы булһын өсөн кәрәк. Тоҙ ҡулланып - һыу ҡатнашмаһы менән түбән туңдырыу нөктәһе, улар дөрөҫ температураға һәм эҙмә-эҙлеклелеккә өлгәшә ала, ҙур туңдырма эшләү өсөн.
Беҙҙең ҙур иген сәнәғәт тоҙонан файҙаланған тағы бер тармаҡ – химия сәнәғәте. Күп кенә химик реакцияларҙы түбән температурала үткәрергә кәрәк. Тоҙ ҡулланып, һыуытҡыстың туңдырыу нөктәһен түбәнәйтергә (ғәҙәттә, һыу нигеҙендә), улар реакция температураһын анығыраҡ контролдә тота ала.
Беҙҙә шулай уҡ беҙҙең продукция ассортиментында башҡа тоҙҙар бар. Мәҫәлән, беҙҙеңСкарлетт түбән кислоталы натрий тоҙоүҙенең үҙенсәлекле үҙенсәлектәренә һәм ҡушымталарына эйә. Ул’s ҙур тармаҡтар өсөн, тип талап итә түбән - кислота тоҙ. Ә беҙҙең беҙҙеңМал һәм ҡош-ҡорт ашатыу тоҙоһаулыҡ өсөн мөһим һәм яҡшы - хайуандар булыу.
Әммә әйҙәгеҙ, ҙур иген сәнәғәт тоҙо һәм уның һыу туңдырыу нөктәһенә йоғонтоһо. Ҙур бөртөктәрҙең формаһы ла роль уйнай. Беҙҙең ҙур бөртөктәрҙең тәртипһеҙ формаһы тоҙ һыу менән бәйләнешкә инеү өсөн күберәк ер өҫтө майҙаны бирә. Был тәүге иретмә процесын тиҙләтә, хатта дөйөм иретеү һаман да яй тоҙҙар менән сағыштырғанда яй ғына булһа ла.
Хәҙер, бәлки, һеҙ, бәлки, экологик йоғонто тураһында уйларға. Тоҙ һөҙөмтәле булһа ла, һыу туңдырыу нөктәһен түбәнәйтергә, артыҡ күп уның тирә-яҡ мөхит өсөн зыянлы булыуы мөмкин. Ул тупраҡҡа һеңеп, ер аҫты һыуҙарын бысрата ала. Ул шулай уҡ үҫемлектәргә һәм ҡырағай хайуандарға зыян килтерергә мөмкин. Шуға ла тоҙҙо дөрөҫ ҡулланыу мөһим. Беҙҙең ҙур иген сәнәғәт тоҙо яҡшыраҡ контроль мөмкинлеге бирә, сөнки уның яй - тәбиғәтте иретә. Һеҙ тик тейешле сумма ҡулланырға мөмкин, эште башҡарыу өсөн артыҡ - тоҙлоҡ.
Һүҙҙе йомғаҡлап, ҙур иген сәнәғәт тоҙо ҡөҙрәтле ҡорал булып тора, ҡасан һүҙ һыу туңдырыу нөктәһен төшөрөү тураһында бара. Уның үҙенсәлекле үҙенсәлектәре уны киң ҡулланыу өсөн яраҡлы итә, беҙҙең юлдарҙы ҡышҡыһын хәүефһеҙ тотоуҙан алып тәмле туңдырма етештереүҙә ярҙам итеүгә тиклем.
Әгәр һеҙ’ы тармаҡта, беҙҙең ҙур иген сәнәғәт тоҙо йәки беҙҙең башҡа тоҙ продукттары файҙалана ала, мин һеҙҙән ишетергә яратам. Һеҙ’юл хеҙмәтләндереүҙең экипажы эҙләү өсөн һөҙөмтәле de - йәки аҙыҡ-түлек етештереүсе кәрәк, юғары кәрәк - сифатлы тоҙ һеҙҙең өсөн етештереү процесы, беҙ’ве һеҙҙе ҡаплаған. Беҙгә ярҙам итеү өсөн әңгәмә башлау өсөн һеҙҙең тоҙ ихтыяждары һәм беҙ һеҙгә нисек ярҙам итә ала.
Һылтанмалар
- Аткинс, П., & де Пола, Дж. (2014). Тормош фәндәре өсөн физик химия. Оксфорд университеты нәшриәте.
- Чанг, Р. (2010). Химия. Макгроу - Хилл.